Super-ilova jangi: toshkentlik fintex kompaniyasi qanday qilib bankrotlik sudi, xalqaro arbitraj va Interpol ro‘yxatiga tushib qoldi

01G‘oya: hamma narsa uchun bitta ilova

Tasavvur qiling: bitta ilova bir vaqtning o‘zida mobil tarifingiz, bank kartangiz, pul o‘tkazish vositangiz va onlayn-marketpleysingiz bo‘lsa. Humans aynan shunday taklif bilan chiqqan edi — Singapurda ro‘yxatdan o‘tgan Humans Mobile Ltd bosh kompaniyasi atrofida qurilgan va asoschi Vladimir Dobrinin boshchiligidagi “super-ilova”.

U virtual mobil aloqa operatori (MVNO) sifatida ishlardi. Humansning o‘z minoralari yo‘q edi: u 2020-yil may oyida imzolangan shartnoma asosida davlatga qarashli “O‘zbektelekom”dan quvvat ijaraga olardi. Buning ustiga ko-brend Visa kartalari, kartadan kartaga o‘tkazmalar va marketpleys qurilgan edi.

Model oddiy, ammo mo‘rt edi. Mijoz bilan munosabatlarni Humans nazorat qilardi, tarmoq, karta emitenti va to‘lov protsessorlari esa boshqalarga tegishli edi. 2025-yil boshiga kelib kompaniya 2,3 million foydalanuvchi haqida xabar berdi. Shuningdek, 2024-yil uchun 192,7 milliard so‘m sof zarar ko‘rganini ma’lum qildi.

02Bir vaqtning o‘zida uchta nizo

Humans har biri boshqa tomon bilan bo‘lgan uchta alohida nizoga duch keldi.

• Tarmoq2024-yil martida “O‘zbektelekom” 532 milliard so‘m (361,7 milliard asosiy qarz va 170,3 milliard jarima) talab qildi. U Humans abonentlari uchun internet tezligi cheklanishi, oxir-oqibat esa xizmat butunlay uzilishi mumkinligi haqida ogohlantirdi. Humans dunyoda narxlar tushayotgan bir paytda ulgurji narxlar yuqoriligicha qolgani va bu biznesni zarar keltiradigan qilib qo‘ygani haqida e’tiroz bildirdi. “O‘zbektelekom” esa Humans shunchaki shartnomani buzgan, deb hisoblaydi.
• To‘lovlar2024-yil sentabrida Markaziy bank Humansning to‘lov bo‘linmasi — Maroqand (UPay brendi) faoliyatini chekladi. Humans buni tegishli tartib-taomilsiz qilingan deb hisoblaydi. 2025-yil iyunida ko-brend Visa kartalarining emitenti Octobank xizmatni o‘chirib qo‘ydi va 500 milliard so‘mdan ortiq summa bo‘yicha sudga da’vo qildi. 2025-yil 14-oktabrda Toshkent sudi Humans MChJni bankrot deb topdi va qarzni taxminan 429 milliard so‘m deb baholadi. Humans qarzga e’tiroz bildirib, qarshi da’vo kiritish niyatini bildirdi. Tugatish jarayonida kompaniya ishlashda davom etdi.
• Davlat2025-yil mayida Humans Mobile Ltd hukumatni chetlab o‘tdi: u 2003-yilgi Singapur–O‘zbekiston investitsiya bitimiga tayanib, Jahon bankining Investitsiya nizolarini hal qilish xalqaro markazi (ICSID)ga arbitraj da’vosi bilan murojaat qildi.

03Dekabr zarbasi

2025-yil dekabr boshida foydalanuvchilar ilovaga bog‘langan kartalardan ruxsatsiz pul yechib olingani haqida xabar bera boshladi — 4–8-dekabr kunlari ikki to‘lqinda. 8-dekabrda Markaziy bankka shikoyatlar kela boshladi. U Paylov (operatori — Octagram) xizmatiga P2P o‘tkazmalarni to‘xtatishni buyurdi. Keyinroq Humans 825 ta shikoyat olganini ma’lum qildi.

So‘ng o‘zaro ayblovlar boshlandi. Humans hujumchilar karta tokenlari va kalitlaridan foydalanib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri Paylov API’siga avtomatik so‘rovlar yuborgan, bu tokenlar va kalitlar esa Paylov mas’uliyatida bo‘lgan, deb bayonot berdi. Octagram bu talqinni rad etdi. Markaziy bank Humansning o‘zini emas, Octagramni tekshirdi va 2026-yil yanvarida natijalarni Toshkent ichki ishlar organlariga topshirdi.

04“Qizil burchak”

2026-yil aprelida Dobrininning ismi O‘zbekiston so‘roviga binoan Interpolning ommaviy “qizil burchak” ro‘yxatida paydo bo‘ldi. Unda noqonuniy qimor o‘yinlarini tashkil etish va jinoiy daromadlarni legallashtirish ayblovlari ko‘rsatilgan. Ular dekabrdagi pul yechib olishlar bilan bog‘liq emas.

Bundan oldin, 2025-yil oktabrida, Humansning sobiq rahbarlaridan biri qimor bilan bog‘liq ayblovlar bo‘yicha hibsga olingan edi.

05Investitsiya bitimi bo‘yicha da’vo

ICSIDda Humans Mobile O‘zbekiston davlat organlari, jumladan Markaziy bank va “O‘zbektelekom” uning investitsiyasiga zarar yetkazganini da’vo qilmoqda. Kompaniya Maroqandga nisbatan cheklovlarni hamda ulgurji internet bozorida ustun mavqeni suiiste’mol qilish deb ataydigan holatni misol qilib keltiradi. Da’vo 2025-yil 30-mayda ro‘yxatga olingan, tribunal esa 2026-yil yanvarida tuzilgan. Talab qilinayotgan summa oshkor etilmagan, hech qanday yakuniy qaror haqida xabar berilmagan.

Vaziyatni yana bir ish murakkablashtiradi. O‘zbekiston fuqarosi Maksim Sidanov 12 million dollarlik investitsiyasiga asoslanib, Humansning 66 foiz ulushiga da’vogarlik qilib sudga murojaat qilgan.

06Unobserved xulosasi

Super-ilovalar tez o‘sadi, chunki mijoz bilan munosabatni o‘zlari nazorat qiladi. Ammo telekom tarmog‘i va to‘lov infratuzilmasi davlat bilan bog‘liq bir nechta o‘yinchi qo‘lida bo‘lgan bozorlarda narx bo‘yicha nizo, bank bilan nizo va xavfsizlik hodisasi bitta inqirozga aylanib ketishi mumkin.

Humans — qaramlik xavfining yaqqol namunasi. Kim qonuniy harakat qilgani hamda qimor va pul yuvish bo‘yicha ayblovlar o‘z tasdig‘ini topadimi-yo‘qmi — buni tribunal va sudlar hal qiladi. Ungacha eng halol xulosa shu: bu voqeaning tomonlari ko‘p, hukmlar esa hali yo‘q.